Dat de leesvaardigheid van leerlingen in Nederland afneemt, weten we al een tijdje. De PISA-scores en de Staat van het Onderwijs liegen er niet om. Elk onderwijstype daalt bij iedere meting weer een beetje. Wat vaak niet belicht wordt zijn de verschillen tussen onderwijstypen, terwijl dit ook de moeite waard is om te bekijken. Niet alleen daalt namelijk de leesvaardigheid in alle onderwijstypen maar ook wordt het verschil tussen schooltypen steeds groter. Toegegeven, de impact van Corona is tot nu toe niet geëvenaard maar noch is zij gecorrigeerd. Leesvaardigheid in het vmbo scoort, logischerwijs, gemiddeld lager dan het vwo, maar het onderlinge verschil groeit. Het is daarom belangrijk dat niet alleen leesvaardigheid wordt verbeterd voor alle onderwijstypen, maar ook dat alle typen degelijk leesonderwijs krijgen. Echter, we moeten waken dat we onze heil niet in AI willen gaan zoeken om het gat te dichten, anders maken we praktisch opgeleiden nog kwetsbaarder in een AI-wereld.
Figuur 1: Verschil PISA-leesvaardigheidsscores tussen vwo en andere onderwijstypen. Het percentage geeft het verschil in PISA-scores aan. Deze blijft, grotendeels, groeien.
Figuur 2: Verschil in procentpunten ten opzichte van vorig PISA-meetmoment tussen vwo en andere onderwijstypen. Ondanks dat alle onderwijstypen een daling laten zien in leesvaardigheid, daalt het vwo grotendeels minder dan bijna alle andere onderwijstypen waardoor het verschil in leesvaardigheid groter wordt. Opvallend is wel de stabiliteit van het praktijkonderwijs (pro).
Arjen Daelmans en Nicole Teeuwen pleitten in september 2026 in de NRC dat leerlingen in het praktijkonderwijs en het beroepsgerichte vmbo denken met een ‘praktisch brein.’ Zij beweren dat een praktisch brein anders leert en daarom ook ander onderwijs en andere toetsing nodig heeft. De term ‘praktisch brein’ is wat ongelukkig gekozen omdat het lijkt aan te sluiten op het idee van leerstijlen dat al een tijd is ontkracht. In principe functioneren al onze hersenen op dezelfde manier. Wel is het zo dat ‘dual coding’ en betekenisvol, dat wil zeggen tot de verbeelding sprekende, opgaven kunnen bijdragen aan een dieper begrip in het lees- en rekenonderwijs, zeker voor leerlingen en studenten bij een praktijkvak. Onderwijs in deze richtingen moet dan ook beter aansluiten op de praktische vakken die leerlingen volgen. Niet alleen om het lezen relevanter te maken maar ook concreter en waardoor het lezen begrijpelijker wordt.
Echter, leren lezen op school is meer dan alleen voorbereiden op de arbeidsmarkt. We leiden leerlingen en studenten ook op om te participeren in de samenleving en de democratie en dit kan niet altijd via ‘maatbekers, weegschalen en recepten’ zoals Daelmans en Teeuwen pleiten. Leerlingen in het vmbo en praktijkonderwijs zullen ook zeker goed moeten kunnen lezen om kritisch en weerbaar in de samenleving te kunnen functioneren. Ook praktisch opgeleiden moeten nieuwsberichten begrijpen, belastingformulieren invullen en de talige wereld om hen heen begrijpelijk maken. Je kunt niet al het leesonderwijs insluiten in de praktische toepasbaarheid in het praktijkvak.
Toch hebben Daelmans en Teeuwen een punt: wil je leesvaardigheid versterken binnen een onderwijstype, dan zal je moeten kijken hoe je dat betekenisvoller kunt maken in dat schooltype. Dit betekent dat het praktijk- en beroepsonderwijs inderdaad een groot deel van de teksten (maar dus niet alle) zoveel mogelijk moeten koppelen aan waartoe dat onderwijs opleidt. Leerlingen moeten een brede woordenschat eigen maken en teksten kunnen lezen en analyseren die binnen hun vak liggen. Met een sterke leesvaardigheid versterk je je eigen kennis omdat je sneller en effectief informatie kunt lezen en verwerken. De parate kennis is sneller te raadplegen en te verwerken dan gebruik te maken van een algoritme. En als je in bepaalde omstandigheden toch generatieve AI wilt gebruiken kan je de synthetische data sneller en effectiever beoordelen en verwerken. Je wilt niet dat een loodgieter continu ChatGPT moet raadplegen om de oplossing voor een lekkende kraan te vinden. Je wilt een vakman die kan vertrouwen op zijn eigen kennis en bij uitzondering een algoritme gebruikt.
Toch lijkt het erop dat bij zwakkere lezers AI als de oplossing wordt gezien. Teksten worden vereenvoudigd, uitgebreide uitleg wordt gegeven en suggesties worden gedaan. Deze leerlingen leren niet een uitdaging aan te gaan en teksten eigen te maken door er zelf mee te worstelen. Teksten zullen dan altijd als een uitdaging aanvoelen en deze leerlingen zullen later veel vaker naar een chatbot grijpen om betekenis uit taal te halen (die ook weer talig is). De afstand tussen praktisch opgeleiden en theoretisch opgeleiden zal dan alleen maar groeien. Want zolang die zwakkere lezers AI moeten gebruiken om de wereld te begrijpen, zullen zij afhankelijk zijn van het bevooroordeelde, hallucinerende algoritme dat neigt naar een gewogen gemiddelde. En daarbovenop heeft AI bij specialistische vakinformatie de neiging fouten te maken: er is simpelweg te weinig informatie in het model om een gedegen antwoord te geven.
Deze insteek in het onderwijs zorgt volgens Alice Lassman, een Britse econoom en journalist, voor het ontstaan van twee klassen: zij die prompten en zij die denken en kunnen prompten. De afstand tussen de PISA-leesvaardigheidsscores zal alleen maar groter worden als zwakkere lezers een algoritmisch krukje krijgen aangeboden. Want het is aantrekkelijk om juist AI in te zetten bij diegenen die het meest negatief opvallen in de statistieken. Er valt immers veel rendement te behalen en daarbovenop zijn er vaak personeelstekorten en een hoge werkdruk in het vmbo. Echter, in plaats van dat leerlingen beter leesonderwijs, meer persoonlijke aandacht en betere toetsing krijgen, wordt dat onderwijs uitbesteed aan een digitaal experiment. Leerlingen worden achter een beeldscherm gezet en er is minder menselijk contact. De prijs die we hiermee betalen is het opleiden van afhankelijkere lezers die hun denken verbinden aan een technologie die neigt naar een gewogen gemiddelde en gemanipuleerd kan worden door de makers.
Afhankelijkheid van een taalmodel voor het lezen van teksten maakt mensen kwetsbaar en beïnvloedbaar. Leerlingen zullen minder vertrouwen in zichzelf ontwikkelen of een illusie creëren dat zij de materie beheersen om er in de praktijk achter te komen dat dit niet het geval is. Zij zullen minder controle voelen over hun leven omdat ze de teksten om hun heen moeilijker kunnen lezen. Dit kan hun welzijn negatief beïnvloeden. Begrip en vakmanschap versterken onafhankelijkheid en eigenwaarde. Dit is ook de reden dat ik pleit voor degelijke ambachtsscholen waar vakmanschap centraal staat. Het goed en zelfstandig kunnen lezen van rijke, authentieke, menselijke teksten is daar een belangrijk onderdeel van.
Ditzelfde geldt voor de havo. In plaats van dat de havo een vwo-light is, zou dit onderwijstype zich veel meer moeten richten op de pragmatisch kant van teksten lezen: hoe koppel je (abstracte) theorie met de werkvloer? Ook hier is taalbeheersing en goede leesvaardigheid cruciaal om generatieve AI output te beoordelen op waarde en toepasbaarheid. Juist omdat generatieve AI geen exact idee van context heeft, zal een havo-leerling pragmatisch moeten kunnen handelen in de verwerking van teksten en synthetische data: waar is de informatie bruikbaar en waar slaat het de plank mis? Wat is er nodig binnen deze casus? Dit vraagt om een degelijke (lexicale) kennisbasis om AI-output te kunnen toetsen en degelijke leesvaardigheid om informatie snel en effectief te analyseren en begripvol te kunnen verwerken. Dit betekent niet dat we daarom AI volop in ons onderwijs moeten gebruiken. Dit betekent dat we leerlingen vertrouwen moeten geven in het onafhankelijk kunnen lezen en beoordelen van informatie en hier zit AI-gebruik vaker in de weg dan dat het meerwaarde heeft.
Vwo-leerlingen mogen veel meer zelfstandig bezig zijn met (pre-)academische teksten om beter voorbereid te zijn op het academisch vervolgonderwijs. Het analytisch kunnen lezen van teksten zonder hulp maakt vwo-leerlingen bekwamer in het beoordelen van AI-analyses van data en AI-samenvattingen. Door leerlingen niet te leren hoe zij kritisch en zelfstandig dieper kunnen lezen en daarmee nadenken over materie, doen we hen tekort. Want als wij ze niet leren zelf een tekst eigen te maken, leren we ze nooit wat het is om zelf tot ideeën te komen en zal de wetenschap inleveren op creativiteit en kritisch denkvermogen. Academisch lezen is immers een gesprek dat je aangaat met de schrijver, niet met een algoritme. Het is leren omgaan met onduidelijkheid, met dubbelzinnigheid, met denkfouten, iets wat een snelle, overtuigende AI-bot grotendeels ontneemt.
Natuurlijk kan je AI gebruiken om leerlingen te ondersteunen in het leren lezen, maar het lezen van teksten is een menselijke aangelegenheid. Iedere leerling moet de menselijke relatie tot een tekst leren, met andere woorden, hoe benader jij als mens een tekst vanuit de context van jouw onderwijstype? Dit is de insteek van Daelmans en Teeuwen, maar louter AI-ondersteuning zal hier uiteindelijk falen. Niet alleen omdat het om een algoritmische interpretatie van de tekst gaat, maar ook omdat het altijd te weinig informatie over de context zal hebben. Generatieve AI berekent reacties vanuit vector space, een fictief web van numerieke relaties in het LLM tussen woorden op basis van een dataset; een dataset die exacte informatie over de context mist, zeker als het om informatie gaat die niet veel voorkomt in die dataset. AI kan een handig krukje zijn om zwakkere leerlingen te helpen in de beginfase van het eigen maken van lezen, maar in dat leerproces moet ook op een gegeven moment die hulp weggenomen worden willen we alle leerlingen zelfstandig, zelfzeker en kritisch de maatschappij laten betreden.
Met de komst van AI is kritisch en onafhankelijk kunnen lezen nog belangrijker geworden. Wil je leerlingen in de toekomst weerbaarder maken in de maatschappij, dan moeten zij goed kunnen lezen, en dan in principe zonder een assistent die als een filter fungeert tussen hen en die maatschappij. Alleen dan kunnen onze leerlingen en studenten in de toekomst AI effectief gebruiken. Als ieder onderwijstype zich in het funderend leesonderwijs zich meer richt op waartoe zij opleidt: praktisch, pragmatisch of academisch, zullen leerlingen het zelf lezen van teksten meer betekenisvol vinden, teksten beter begrijpen en lezen over het algemeen meer waarderen omdat het aansluit op hun onderwijsrichting. De insteek van Daelmans en Teeuwen snijdt daarmee meer hout dan nog een AI-app om de leerling van krukken te voorzien.
In plaats van algoritmische ondersteuning te zoeken voor verbetering van het leesonderwijs, leeslessen op te leuken om de motivatie verhogen of te denken dat een bepaald type leerlingen niet zelf in staat is diep te kunnen lezen, doen scholen er goed aan alle leerlingen serieus te nemen in hun leesonderwijs: door het aanbieden van teksten gekoppeld aan het onderwijstype, accenten leggen op domeinspecifieke aspecten van dat onderwijstype en menselijke interactie in het lezen, analyseren en beoordelen van teksten te ondersteunen. Door goed en op snelheid te kunnen lezen en informatie te verwerken borg je ook de ‘human in the loop’ in AI-gebruik, want de ‘human in the loop’ stelt niet veel voor je de AI-output niet goed kunt volgen.
De nadruk van ons leesonderwijs moet niet liggen op allerlei innovatieve toepassingen, trucjes of technologische snufjes. Die moet liggen op leerlingen simpelweg meer te laten lezen: stapsgewijs, via modelling en gekoppeld aan een betekenisvolle context voor de leerling. Daarbij is het juist belangrijk te borgen dat alle leerlingen, van alle onderwijstypen geholpen worden, onafhankelijk en naar hun onderwijstype vloeiend te kunnen lezen. Gaan we het vmbo daarin steeds meer zien als zij die vooral gebaat zijn bij AI-ondersteuning, als zij die niet in staat zijn teksten zelfstandig eigen te maken, dan zal het gat met het theoretisch onderwijs alleen maar groter worden. Er is best ruimte voor hier en daar een AI-toepassing, mits het uiteindelijke doel, zelfstandig kunnen lezen, daar niet door wordt ondermijnd. Echter, de meest effectieve manier om beter te worden in lezen, is meer lezen: het zelfstandig lezen van authentieke, menselijke en onderwijstype relevante teksten. Dat moeten we niet willen uitbesteden aan een algoritme maar ontwikkelen via menselijk contact, menselijk handelen en menselijk vertrouwen.
Foto door Hale Burus via Unsplash





