(Concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid

Deze maand heeft Levende Talen Magazine een artikel over de basisvaardigheden bij de vreemde talen. De afgelopen maanden heb ik het een en ander geschreven over de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid. Het is belangrijk dat scholen en docenten beseffen dat deze kerndoelen definitief zijn (’concept’ zegt alleen maar dat ze nog niet in de wet verankerd zijn; daar is men nu mee bezig). Ze gaan komen en daarom zullen wij als onderwijs hier iets mee moeten.

Laat ik voorop stellen dat de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid zeer welkom zijn. Ze geven aan de ene kant duiding over waar digitaal onderwijs over moet gaan en de andere kant ruimte om inhoud te geven die een school waardevol vindt.

Domeinen

Dat het verwarrend is blijkt ook uit het artikel. Er wordt gesproken over vier domeinen (4D): praktische vaardigheden, mediawijsheid, digitale informatie vaardigheden, en computational thinking. Echter, als je nu zoekt naar de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid op de site van SLO kom je op drie domeinen (3D): Praktische kennis en vaardigheden, Ontwerpen en maken, wisselwerking tussen digitale technologie, digitale media, de mens en de samenleving.

De 4D komt van de 21ste eeuwse vaardigheden en is lange tijd gebruikt om de kerndoelen te ontwikkelen, ook tijdens de fase van beproeving (de pilotfase). Na deze fase is ervoor gekozen naar drie domeinen te gaan. De inhoud is min of meer hetzelfde, maar er is voor een andere indeling gekozen. Sommige onderdelen zijn prominenter geworden; anderen zijn wat meer op de achtergrond geraakt.

Ieder gebied staat nu ook gelijk aan een kerndoel en ieder kerndoel kent weer aparte onderdelen. Dit was vóór de zomer 2025 anders. Toen was elk onderdeel een apart kerndoel. Het kan dus zijn dat er nog naar oude kerndoelen wordt verwezen, zoals het voorbeeldmateriaal op de website van Levende Talen. Zo wordt bij het voorbeeld van Engels gesproken over Kerndoel 3: Veiligheid en Privacy. Niet alleen heeft dit kerndoel een nieuw nummer, 24A voor PO en 23A voor VO, het is ook verplaatst naar een ander gebied: domein C. Zo wordt het soms lastig voor docenten om artikelen en voorbeeldmateriaal vinden en te plaatsen in de nieuwe indeling. Ik heb een overzichtsdocument gemaakt van de huidige indeling dat kan helpen bij het implementeren van de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid

Welke software?

De voorbeelden die worden gebruikt in Levende Talen Magazine om Digitale Geletterdheid in je lessen te implementeren vind ik wat vreemd. ‘Onderwijs met ICT’ wordt snel verward met ‘onderwijs over ICT.’ Socrative en Quizlet worden genoemd als voorbeelden om de kerndoelen in te zetten, maar dit zijn overhoorprogramma’s, waarbij Socrative grotendeels door de docent wordt bediend. Playposit (heet nu WeVideo) is vooral gemaakt om instructievideo’s te ontwerpen voor studenten en leerlingen, en Padlet verzamelt simpelweg geüpload materiaal. In hetzelfde artikel wordt ook gezegd: “Zorg ervoor dat … het materiaal duurzaam is omdat onderwijsmateriaal dat afhankelijk is van specifieke software of platforms snel kan verouderen en dat het materiaal gratis beschikbaar is.” Niet alleen maak je jezelf afhankelijk van Socrative, WeVideo, of Padlet, je weet ook niet wanneer deze bedrijven hun verdienmodel gaan aanpassen.

Het is beter om als school te zoeken naar basissoftware zoals een office programma en/of open source alternatieven. In het artikel wordt Canva genoemd als software om in je lessen te gebruiken (niet vergeten een verwerkingsovereenkomst te sluiten voordat je leerling ermee laat werken), maar ik zou er eerst voor zorgen dat ze een presentatieprogramma zoals Microsoft PowerPoint, LibreOffice Impress, of Google Slides kunnen gebruiken. Voor het maken van afbeeldingen kan je GIMP inzetten, laat podcasts opnemen met Audacity, en gebruik Shotcut voor het bewerken van video’s . Niet alleen zijn deze drie producten open source en gratis, je weet ook dat er geen bedrijven achter zitten die (kunnen) verdienen met het verzamelen van data of in de toekomst van verdienmodel veranderen.

Je ziet deze keuze voor (gratis) commerciële software ook terug in het uitgebreidere voorbeeld op de website van Levende Talen. Er wordt software geadviseerd waar ik mijn leerlingen niet mee aan slag wil laten gaan. Websites zoals CapCut, InShot, en iMovie (Apple), zijn naar mijn mening niet goed geschikt voor opdrachten waar je leerlingen videomateriaal van zichzelf (of alleen hun stem) laat uploaden. Daarnaast zal een school eerst een verwerkingsovereenkomst moeten sluiten voordat ik als docent het in mijn lessen mag inzetten. Scholen die met Windows werken, kunnen hun leerlingen beter in Microsoft ClipChamp video laten bewerken. Er is al een overeenkomst gesloten, leerlingen hebben direct toegang, en de beschikbaarheid van het programma op de lange termijn is beter geborgd.

Gebruikersleeftijd is ook belangrijk om in de gaten te houden. Voor Canva moet je volgens hun eigen gebruikersovereenkomst 16 jaar of ouder zijn. Er is een educatieve variant, maar daarvoor moet je wel ouderlijke toestemming vragen om leerlingen ermee te laten werken. Dit geldt overigens ook voor CapCut dat ook nog eens eigendom is van ByteDance, het bedrijf achter het Chinese TikTok. Het is daarom goed dat scholen een lijst opstellen welke software wel en welke software niet gebruikt mag worden en vanaf welke leeftijd. Collega’s hoeven dan ook niet altijd bepaalde software uit te leggen omdat een collega het al heeft gebruikt.

Wat het voorbeeld op de Levende Talen website natuurlijk wel goed doet, is laten zien hoe je de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid koppelt aan die van de moderne vreemde talen. In een lessenserie van vijf lessen moeten leerlingen een video maken over een Engelstalig land als reisbestemming. Hierin komen spreekvaardigheid, leesvaardigheid, creativiteit, en cultuur aan bod. Leerlingen gebruiken digitale media en informatie en verwerken deze kritisch. Daarnaast creëren ze met digitale technologie.

Leerlijn

Waar het artikel niet op in gaat maar wel cruciaal is voor een goede implementatie van de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid, is het opstellen van een duidelijke leerlijn. Het is niet te adviseren dat docenten en secties los van elkaar de (concept)kerndoelen gaan behandelen in hun lessen. Het is belangrijk dat de school voor zichzelf een leerlijn digitale geletterdheid ontwikkeld van klas 1 tot en met het eindexamenjaar. Op deze manier kan geborgd worden dat alle kerndoelen een plek krijgen in die leerlijn en dat de kerndoelen meer betekenisvol worden. De (concept)kerndoelen gaan tot en met klas 3, maar een school doet er goed aan de eindtermen van het nieuwe examenprogramma mee te nemen in het ontwikkelen van die leerlijn. Digitale Geletterdheid stopt niet na klas 3.

Om de leerlijn te borgen en te blijven ontwikkelen helpt het om een coördinator aan te stellen die in gesprek blijft met de schoolorganisatie om ervoor te zorgen dat alle onderdelen van de kerndoelen niet alleen worden behandeld maar ook in moeilijkheid worden opgebouwd.

Puzzel

Docenten zullen de komende jaren aan de bak moeten, of zoals het artikel zegt: “de werkvormen dienen gebaseerd te zijn op vreemdetalendidactiek, er moeten mogelijkheden zijn voor differentiatie en dienen de opdrachten te zijn afgestemd op specifieke leerdoelen binnen de talenvakken.” Daarbovenop komen dan ook nog de kerndoelen ‘Burgerschap’ en ‘Taal en Communicatie’. En laten we niet vergeten dat we ook nog een taal moeten aanleren. Het is een complexe puzzel waar het onderwijs weer mee aan te slag moet. Mijn advies is om daar nu mee te beginnen en de eindtermen in de bovenbouw daarbij te betrekken.

In het artikel wordt gezegd dat dit niet betekent dat de docent zich ook uitgebreid moet laten bijscholen in digitale vaardigheden maar vervolgt met : “Wat wél wordt verwacht, is kennis en inzet op de het gebied van de vier domeinen die SLO hiervoor benoemd heeft.” Ik denk dat docenten zich wél moeten laten bijscholen in digitale vaardigheden en dit zou op veel scholen veelal intern kunnen gebeuren. Geef een collega die ICT-vaardig is de ruimte om collega’s bij te scholen zodat zij niet afhankelijk zijn van een handleiding voor software die ze willen inzetten. Je kunt alleen degelijk iets aanleren als je het zelf begrijpt en beheerst. Stel een kerndoelencoördinator aan om de basisvaardigheden gedegen door de schoolorganisatie te verweven. Alleen dan kan implementatie van de kerndoelen door de vakdocent duurzaam en betekenisvol worden geïmplementeerd.

Ik heb een lijst opgesteld met termen verbonden aan de (concept)kerndoelen Digitale Geletterdheid. Dit kan helpen in het vormgeven van een leerlijn DG.